۱۳ نوامبر ۲۰۲۶- داروهای شبه‌انکریتین (GLP-1s) در بحث‌های مربوط به کاهش وزن، نقش غالب پیدا کرده‌اند. اما محققانی مانند دکتر هوسونگ بائه استادیار بخش غدد و متابولیسم در دانشگاه آیووا در آیووا سیتی، همچنان در مورد مکانیسم‌های زیربنایی چاقی کنجکاو هستند. از جمله سوالات همیشگی او این است: اندام‌ها چگونه متابولیسم مواد مغذی را با یکدیگر هماهنگ می‌کنند؟

به عنوان مثال، متابولیسم فروکتوز در روده می‌تواند با به حداقل رساندن قرارگیری کبد در معرض فروکتوز (که عامل اصلی تولید چربی در این اندام است)، از کبد محافظت کند. دکتر بائه، می‌خواست درک عمیق‌تری از اثرات تجزیه فروکتوز در روده به دست آورد.

دکتر بائه، گفت: «ما با خود پرسیدیم که آیا این فرآیند می‌تواند ساختار روده را بازسازی کرده و جذب چربی را نیز تغییر دهد؟ آیا همان فرآیندی که از کبد محافظت می‌کند، می‌تواند همزمان باعث چاقی شود، به‌ویژه در رژیم‌های غذایی که هم قند و هم چربی بالایی دارند؟»

متابولیسم فروکتوز در روده کوچک توسط بیان ژن کتو‌هگزوکیناز-سی(Khk-C) کاتالیز می‌شود که یک ایزوفرم از ژن Khk است. دکتر بائه به همراه تیمی از محققان در دانشگاه کالیفرنیا، ایرواین، به دنبال مهار متابولیسم فروکتوز بودند؛ آن‌ها از موش‌هایی استفاده کردند که به صورت ژنتیکی برای نداشتن  Khk-Cاصلاح ژنتیکی شده بودند. این موش‌های اصلاح‌شده و یک گروه کنترل، هر دو با دوز بالایی (۳۰ درصد) از شربت ذرت با فروکتوز بالا تغذیه شدند.

نتایج آزمایش دکتر بائه که اخیراً در نشریه Science Advances منتشر شده است، نشان داده است که چگونه متابولیسم فروکتوز در روده کوچک ممکن است جذب چربی رژیم غذایی را تشدید کند. دکتر بائه، گفت: با وجود مصرف کالری مشابه، موش‌های اصلاح‌شده از نظر ژنتیکی، چربی کمتری جذب کرده و در طول ۱۲ هفته وزن کمتری کسب کردند؛ نتیجه‌ای که به گفته خود او، محققان را «غافلگیر» کرد.

دکتر راشید احمد، دانشمند ارشد و رئیس بخش ایمنی‌شناسی و میکروبیولوژی در مؤسسه دیابت داسمان در کویت، که در این تحقیق مشارکت نداشت، می‌گوید: علیرغم گسترش روزافزون داروهای GLP-1، شناسایی محرک‌های چاقی همچنان ضروری است. عوامل متنوعی در چاقی نقش حیاتی دارند - از جمله کارایی جذب مواد مغذی، ساختار روده، جمعیت سلول‌های ایمنی و ترکیب میکروبیوم - و موضوع فقط پرخوری یا اختلال در تنظیم هورمونی نیست.

دکتر احمد می‌گوید: «درک این مکانیسم‌های زیربنایی برای شناسایی بیمارانی که ممکن است به داروهای GLP-1 پاسخ ندهند، جلوگیری از بازگشت وزن با هدف قرار دادن ریشه‌ها، و توسعه درمان‌های ترکیبی که هم اشتها و هم مسیرهای متابولیک را هدف قرار می‌دهند، حیاتی است.»

یک مطالعه گذشته‌نگر گسترده در مقیاس بزرگ اخیراً نشان داده است که بسیاری از بیمارانی که مصرف  GLP-1را قطع کرده‌اند، از مداخلات سبک زندگی جدید و درمان‌های جایگزین استفاده کرده‌اند که به آن‌ها اجازه داده است پس از یک سال، وزن خود را تثبیت کنند.

دکتر لورن ای. جونز، محقق پسادکترا در کالج دانشگاه لندن در لندن، که در این تحقیق مشارکت نداشت، می‌گوید: «اکنون جست‌وجو برای یافتن راهکارهای بلندمدت برای حفظ وزن آغاز شده است. علاوه بر این، داروهای مبتنی بر GLP-1در بخش کوچکی از افراد عمل نمی‌کنند یا در برخی دیگر به دلیل تهوع یا سایر عوارض جانبی، به خوبی قابل تحمل نیستند.»

مکانیسم جدیدی در پیوند میان چاقی و قند؟

علاوه بر جذب چربی و افزایش وزن، تیم دکتر بائه تغییرات دیگری را نیز در موش‌های اصلاح‌شده کشف کرد. موش‌های اصلاح‌شده در مقایسه با گروه کنترل، دارای مویرگ‌های مخاطی (Lacteals- رگ‌های خونی تخصصی در ویلی روده) کوتاه‌تری بودند. مویرگ‌های مخاطی که ساختار آن‌ها برای جذب چربی اهمیت دارد، در سراسر رودهٔ کوچک یافت می‌شوند، اما فقط در بخش ایلئوم (روده انتهایی) موش‌های اصلاح‌شده کوتاه‌تر بودند.

دکتر سان کیم، دانشیار پزشکی (غدد) در دانشگاه استنفورد در استنفورد کالیفرنیا، که در این تحقیق مشارکت نداشت، گفت: «این موضوع نشان می‌دهد که حتی یک مولکول قند، یعنی فروکتوز، می‌تواند بر طول مویرگ‌ها و نوع غذاهایی که جذب می‌کنید تأثیر بگذارد. این بسیار جالب است.» اما دکتر کیم خاطرنشان کرد که چون روده بسیار پویا است، «اگر فروکتوز را از رژیم غذایی خود حذف کنید، احتمالاً طول آن‌ها دوباره تغییر خواهد کرد.»

مشخص شده است که میکروبیوم روده، رشد مویرگ‌های مخاطی را تنظیم می‌کند، اما تیم دکتر بائه روشن کرد که چگونه فروکتوز نیز می‌تواند در این میان نقش داشته باشد. آن‌ها فرضیه‌ای مطرح کردند که با توجه به بیان کاهش‌یافته Khk-C، میکروبیوم روده در موش‌های اصلاح‌شده بیشتر در معرض فروکتوز رژیم غذایی قرار می‌گیرد و این قرار گرفتن در معرض فروکتوز، میکروب‌ها را تغییر داده و مانع رشد مویرگ‌ها می‌شود. فرضیه آن‌ها درست بود: موش‌های اصلاح‌شده که با دوز بالای شربت ذرت فروکتوز تغذیه می‌شدند، کاهش قابل توجهی در تنوع میکروبیوم نشان دادند. آن‌ها همچنین دارای ماکروفاژهای (سلول‌های ایمنی در ایلئوم که برای رشد مویرگ‌ها حیاتی هستند) کمتری بودند.

محققان همچنین آزمایش‌های پیوند مدفوع را انجام دادند. به عنوان مثال، آن‌ها محتویات مدفوع موش‌های اصلاح‌شده را به موش‌های وحشی (بدون تغییر ژنتیکی) که با ۳۰ درصد شربت ذرت فروکتوز تغذیه می‌شدند، منتقل کردند. موش‌های وحشی در مقایسه با موش هایی که محتویات مدفوع موش‌های وحشی را دریافت کرده بودند، وزن کمتر و جذب چربی کمتری داشتند.

دکتر بائه، گفت: «نتایج پیوند مدفوع، ارتباط بین متابولیسم فروکتوز روده با میکروب‌ها، سلول‌های ایمنی و جذب چربی را برقرار می‌کند؛ ارتباطی که تیم ما آن را هیجان‌انگیز و غیرمنتظره یافت. ما با مطالعه چگونگی پردازش قند در روده شروع کردیم و به یک ارتباط گسترده‌تر شامل باکتری‌های روده، سلول‌های ایمنی و رگ‌های جذب‌کننده چربی رسیدیم.»

دکتر جونز، گفت: «یافته‌های کلی با ارتباط شناخته شده بین مصرف بیش از حد قند و چاقی همسو است، اما این مطالعه مکانیسمی را اضافه می‌کند که قبلاً توصیف نشده بود.» بیشتر تحقیقات قبلی درباره فروکتوز و بیماری‌های متابولیک بر اثرات مستقیم، مانند هدایت فروکتوز به سمت تولید چربی در کبد تمرکز داشتند. اما این مطالعه، جدید نشان داد که قند ممکن است به صورت غیرمستقیم نیز عمل کند، یعنی با تغییر میزان کارایی جذب چربی رژیم غذایی در روده.

دکتر جونز که در حال تحقیق درباره نحوه بازسازی محور روده-مغز توسط رژیم غذایی غربی است، گفت: «این اضافه شدن به دانش ما بسیار ارزشمند است؛ زیرا نشان می‌دهد که مسیرهای قابل بررسی، نه تنها تولید چربی در کبد، بلکه جذب چربی در روده را نیز شامل می‌شوند و می‌تواند توضیح دهد که چرا رژیم‌های غذایی ترکیبی از قند و چربی بالا (مانند رژیم غذایی غربی) به‌طور ویژه‌ای مضر هستند.»

لازم به ذکر است که در مقایسه با موش‌های وحشی که با رژیم غذایی معمولی (آب) تغذیه می‌شدند، موش‌های اصلاح‌شده که با آب معمولی تغذیه می‌شدند، تفاوتی در میزان افزایش وزن، میزان مصرف غذا و آب نشان ندادند. این موضوع نشان می‌دهد که نقص  Khk-Cممکن است تنها در شرایط «قرار گرفتن مداوم در معرض فروکتوز بالا» باعث تقویت جذب چربی شود.

پرسش‌های میکروبی همچنان باقی است

دکتر بائه، گفت: این یافته‌ها مجموعه کاملاً جدیدی از سوالات را ایجاد کرده‌اند. به عنوان مثال، موش‌ها در معرض سطوح نسبتاً بالایی از شربت ذرت با فروکتوز بالا قرار گرفتند (تا اثرات آن در موش‌ها که در برابر فروکتوز بسیار مقاوم‌تر از انسان هستند، قابل مشاهده باشد)، که این امر باعث می‌شود «ارتباط این یافته‌ها با انسان» ناشناخته باقی بماند.

دکتر احمد، گفت: «نقص اصلی این مطالعه این است که آن‌ها از مقدار زیادی فروکتوز استفاده کردند.» از قبل مشخص شده است که رژیم‌های غذایی با فروکتوز بالا باعث پیشرفت استنوز کبد و مقاومت به انسولین می‌شوند.

محققان همچنین مشتاق هستند تا «سیگنال‌های میکروبی» خاصی را که در متابولیسم فروکتوز روده نقش دارند، شناسایی کنند. این امر می‌تواند روشن کند که روده چگونه در شرایط فروکتوز بالا با محیط سازگار می‌شود. اگر آن‌ها بتوانند گونه‌های میکروبیومی را پیدا کنند که جمعیت ماکروفاژها در ویلی‌ها و رشد مویرگ‌های مخاطی را تقویت ‌کنند، این می‌تواند منجر به توسعه پروبیوتیک‌های جدید برای کنترل جذب چربی رژیم غذایی شود.

پروبیوتیک‌ها می‌توانند به پیشگیری و درمان بیماری‌های متابولیک کمک کنند و ابزار دیگری را در اختیار پزشکانی که این بیماران را درمان می‌کنند، قرار دهند. دکتر احمد، گفت: «اگر محققان بتوانند مهارکننده  Khk-Cرا پیدا کنند که در انسان هم اثر داشته باشد، می‌تواند پیامدهای مهمی داشته باشد. شناخت چاقی به عنوان یک آبشار متابولیک، درهای جدیدی را برای مداخلات باز می‌کند؛ مداخلاتی مانند تعدیل آنزیم‌های روده، تغییر میکروبیوم یا هدف قرار دادن سلول‌های ایمنی در روده که می‌توانند بر اساس پروفایل‌های متابولیک فردی تنظیم شوند.»

البته تغییر دادن میکروبیوم، مثلاً با حذف فروکتوز به عنوان محرک جذب چربی، می‌تواند عوارض نامطلوب دیگری را نیز به همراه داشته باشد.

دکتر جونز، گفت: «درک پیامدهای بلندمدت کاهش جذب چربی در روده بسیار مهم خواهد بود. اگرچه این کار ممکن است از تجمع بیش از حد چربی جلوگیری کند، اما اختلال در جذب اسیدهای چرب ضروری یا ویتامین‌های محلول در چربی می‌تواند عواقب نامطلوب بالقوه‌ای داشته باشد.»

به عنوان مثال، مطالعه سال ۲۰۲۶ دکتر احمد نشان داد که حذف ساکاروز، میکروبیوتای روده را مختل کرده و باعث تشدید التهاب روده و کبد در موش‌هایی می‌شود که با رژیم غذایی کم‌چرب تغذیه می‌شدند.

همچنین دکتر جونز اشاره کرد که اگرچه تحقیقات جاری بر روی نحوه انتقال پروبیوتیک‌ها به روده می‌تواند منجر به پروبیوتیک‌های بهتر شود، اما بعید است که آن‌ها در آینده نزدیک بتوانند با اثرات داروهای  GLP-1بر وزن بدن برابری کنند.

دکتر جونز، گفت: «سال‌ها طول کشید تا این داروهای مبتنی بر  GLP-1به داروهای کاهش وزن تبدیل شوند. انتظار دارم تحقیقات مربوط به پروبیوتیک‌ها نیز مشابه باشد.»

منبع:

https://www.medscape.com/viewarticle/obesity-sugar-and-metabolism-era-glp-1s-2026a10017k2